حاكم بىفرهنگى بدوا به مدرسه و كتاب يورش برده و مدرسه مسعود بك را با « نفائس كتب » آتش زده و جوى خون راه مىاندازند ، چاپاى و قپان پسران الغوبن جغتاى سر رسيده و سهم غارتى مىطلبند . آق‌بك و نيكپى كه با « اموال بسيار و چهارپايان و بردگان و اسيران » از آب گذشته بودند ، نصيبى از آن اموال و غنايم به چاپاى مىفرستند و او هم در بازگشت بقية السيف بخاراييان را كشته « و قريب 50 هزار آدمى به قتل مىرسند » و « چنان شهرى معظم و ولايات آن به كلى خراب شده و مدت 7 سال در آن حوالى هيچ جانور نبود » . « 1 » پس اين مسجل است كه قوم كفار در 671 به بخارا حمله و آنجا را قتل‌عام و غارت مىنمايند . شايد نسفى با جماعت درويشان نيز از كسانىاند كه به نحوى در حكومت تاتاران اخلال مىنموده و قصد اخلال و آشوب داشته است . شايد نيز از كسانى بوده است كه محيط جنگ‌زده و آشفته بخارا را با مذاق درويشانه خود سازگار نيافته و رو به سوى مركز ايران هجرت مىكند ، يا به گفته خود او اخراج مىشود . اين دومين هجرت نسفى است ، اولى از نسف به بخارا و دومى از بخارا به بحرآباد خراسان و اعتكاف بر تربت شيخ سعد الدين حمويه « 2 » - پير و استاد خويش - از آنجا به اصفهان مىآيد . گويا مدتى در اصفهان ساكن بوده است ، آن‌چنان‌كه خود مىگويد ، سه رساله خود را در اصفهان تأليف كرده است « 3 » از آنجا به شيراز و ابرقو مىرود و در سال 680 مسلم در آنجا بوده است و همان‌جا نيز مرگ گريبان وى را گرفته است ، اما در چه سالى ، معلوم نيست و مهم هم نيست . از بديهيات ديگرى كه درباره وى مىدانيم اينكه او از عرفاى ذوقى مشرب نيست . بيشتر اهل معرفت است و كمتر اهل سوز و گداز . اگر وى را به نظريه‌پردازى در تصوف نپذيريم ، بارى مقام وى در شرح و تفسير محفوظ است . به ويژه وى از شارحين افكار محيى الدين « 4 » است كه دشمنانش به طنز او را مميت الدين و ماحى الدين مىنامند . هر قدر كه پير و استادش - سعد الدين حمويه - سخن را به راز و رمز و ارقام و اشكال بيان كرده ، وى به سادگى و آشكارى و سهولت در سخن كوشيده است . نسفى خود گفته است كه در سال 680 خوابى مىبيند كه طى آن سعد الدين حكايت كرده كه : « معانى كه من در چهار

--> ( 1 ) . جامع التواريخ رشيد الدين فضل اللّه ، ج 2 ، ص 766 ، چاپ اقبال . ( 2 ) . سعد الدين محمد بن مؤيد حمويه 586 - 649 مؤلف كتاب مرموز سنجنجل الارواح و المصباح فى التصوف . ( 3 ) . انسان الكامل - نسفى - ص 341 . ( 4 ) . محيى الدين عربى مشهور به ابن عربى ( 560 - 638 ) از عرفاى بزرگ عرب نويسنده فصوص الحكم و فتوحات مكيه .